КАМЕННЫ ПРЫВІД. ВЯЛІКІЯ САКРЭТЫ МАЛОЙ ВЕЖЫ КРЭЎСКАГА ЗАМКА

Літоўскія турысты ля развалін малой вежы Крэўскага замка. Ліпень 1939 года

Пэўнае ўяўленне пра знешні выгляд галоўнай вежы Крэўскага замка мы маем. Захавалася нямала фатаграфій і малюнкаў з ёй, маюцца тэкставыя апісанні. А вось пра другую, што размяшчалася ў супрацьлеглым куце замкавых сцен, нам амаль нічога не вядома. У старых тэкстах яна калі і згадваецца, то зусім павярхоўна.

Вось некалькі скупых звестак пра гэты аб’ект, знойдзеных у літаратуры ХІХ стагоддзя.

Міхал Балінскі ў нарысе “Крэва, старадаўні замак у Літве” (1842 г.) коратка паведамляе пра існаванне “ў куце паміж паўднёвым і ўсходнім мурамі невялікай вежы для жылля і абароны, значна вышэйшай за муры”.

Дамецій Плаўскі ў нарысе “Мястэчка Крэва” (1871 г.) дае крыху больш інфармацыі і выказвае сваю версію аб прызначэнні гэтай пабудовы: “У куце паміж паўднёвай і ўсходняй сценамі знаходзяцца рэшткі сцен, якія ўтвараюць нешта кшталту цямніцы. Там вокнаў няма, між тым ёсць прыкметы некалі ўстаноўленых бэлек, пад якімі знаходзіцца круглая адтуліна каля чвэрці аршына ў дыяметры”.

Фёдар Пакроўскі ў “Археалагічнай карце Віленскай губерні” (1893 г) згадвае гэты аб’ект зусім нешматслоўна: “Пабудоў унутры сцен замка ніякіх не ўцалела, акрамя рэшткаў каменнай муроўкі ў паўднёва-ўсходнім куце”.

У нарысе Антона Карэвы “Разваліны замка ў мястэчку Крэва” (1861 г.) таксама ёсць згадкі пра другую вежу Крэўскага замка. І гэтая інфармацыя крыху ашаламляе. Карэва сцвярджае, што вежа была круглай па форме. “Пры перасячэнне фасаў з унутранага боку знаходзяцца разваліны круглай вежы”, – паведамляе ён, апісваючы замак. Крыху далей зазначае: “Круглая вежа хоць і забяспечвала абарону ўнутры замка, але, з’яўляючыся аддаленай ад іншых частак, вымушана была абараняць сябе. А з-за малой прасторы не магла змясціць дастатковай колькасці людзей для самастойнай абароны”.

Заўважым, што пра круглую форму меншай замкавай вежы пісаў не толькі Карэва. Ёсць пра гэта і ў Адама Кіркора (“Маляўнічая Расія”, 1882 г.): “З унутранага боку бачны яшчэ разваліны другой, круглай вежы”. Шэраг можна працягнуць. У даведніку “Памятная кніжка Віленскай губерні на 1889 год” змешчана апісанне некаторых славутых мясцін Віленшчыны, у тым ліку і Крэва. Сярод усяго іншага там паведамляецца, што ў замку акрамя вялікай чатырохвугольнай ёсць яшчэ і “разваліны адной круглай вежы, акружанай ровам”. Аўтар гэтага паведамлення не ўказаны. Аднак маецца прыпіска, што матэрыялы пра згаданыя ў тэксце помнікі прадстаўлены мясцовымі археолагамі.

Разваліны малой вежы Крэўскага замка і нямецкага бункера ў ёй. Фота 1930-ых гадоў

Па словах сучаснага гісторыка Алега Дзярновіча, археалагічна інфармацыя пра круглую форму другой замкавай вежы ніяк не пацвярджаецца.

Наогул, сучасныя даследчыкі, як і іх папярэднікі, пра гэты аб’ект пішуць няшмат. У асноўным, выказваюцца пра паслядоўнасць узвядзення вежы і замкавых сцен.

Вось дзве цытаты на гэты конт.

Міхась Ткачоў: “На стыку ўсходняй і паўднёвай сцен, знутры замкавага двара, стаяла яшчэ адна вежа памерамі 11 х 10,65 м. Яна прыбудавана да сцен і адрозніваецца ад іх глыбінёй залягання фундаментаў. Аб яе больш познім узвядзенні сведчыць той факт, што сцены гэтай вежы закрылі частку бэлечных адтулін галерэі-памосту для воінаў”.

Ігар Чарняўскі: “Па выніках раскопак 1988 года стала відавочным, што першапачаткова быў узведзены няправільны ў плане чатырохкутнік абарончых муроў. Праз кароткі тэрмін (пра гэта сведчыць характар скарыстанай пры будаўніцтве цэглы і вынікі фізіка-хімічнага даследавання вапнавай рошчыны) на паўночным куце замка дойліды збудавалі Княжацкую вежу, а насупраць — у паўднёвым куце — невялікую па памерах абарончую вежу. Іх сцены не звязаны з муроўкай ранейшых”.

Яшчэ ў 1970-ым годзе Міхасём Ткачовым былі выяўлены рэшткі брукаванай дарогі ад уязной брамы ў паўночнай сцяне да малой вежы. Ці не галоўнай сенсацыяй цяперашніх даследаванняў з’яўляецца знаходка ў самой вежы фрагменту ўнутранага тунэля з прыступкамі.

Малая замкавая вежа, пераўтвораная ў агнявую кропку. Фрагмент плана Крэўскага замка, зробленага літоўскімі вучонымі ў 1942 годзе

У апошняе стагоддзе малую замкавую вежу найчасцей згадваюць у сувязі з Першай сусветнай вайной. Знаходзячыся на баку абароны немцаў, замак быў прыстасаваны імі для ваенных мэт. І ці не найважнейшым умацаваннем там лічыўся бункер з амбразурай для кулямёта, узведзены якраз на месцы гэтай вежы. Паўднёва-ўсходні вугал замка быў скіраваны ў бок рускіх пазіцый. Таму немцам прыйшлося значна ўзмацніць створаны агнявы пункт бетонам, узвесці там дадатковую тылавую сценку паўкруглай формы. Летам 1917 года гэтае збудаванне, як і ўвесь замак, было моцна пашкоджана агнём расійскай артылерыі. З гадамі яно разбуралася яшчэ больш.

У нашы дні ў Крэўскім замку праводзяцца працы па яго кансервацыі і рэстаўрацыі. Што тычыцца малой вежы, то стваральнікі праекта вырашылі адначасова прадставіць ў ёй і старажытнасць, і часы Першай сусветнай вайны. У крыху адноўленых вежавых сценах будзе прысутнічаць і адноўлены бункер. На думку праектантаў, гэтаму аб’екту наканавана рэпрэзентаваць у замку адну з самых трагічных старонак яго гісторыі.